Skip naar content

Doel 3

Waterkwaliteit verbeteren

In 2030 heeft het oppervlaktewater in Nederland een goede tot zeer goede biologische en fysisch-chemische kwaliteit.

© Jelger Herder
Jelger Herder

Een goede kwaliteit van oppervlaktewater (rivieren, beken, sloten, meren) is niet alleen van belang voor al het waterleven, maar ook voor planten en dieren die op het land leven. Verbetering van de kwaliteit van het oppervlaktewater is een verplichting vanuit de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW).

Over waterkwaliteit

show-answer

De kwaliteit van het oppervlaktewater wordt uitgedrukt in de ecologische kwaliteit en de chemische kwaliteit. De ecologische kwaliteit wordt vooral bepaald door de biologische kwaliteit; binnen de Kaderrichtlijn Water het belangrijkste onderdeel van de beoordeling van het oppervlaktewater. De biologische kwaliteit is een maat voor het voorkomen van de planten en dieren die van nature in het water thuishoren. Naast de biologische kwaliteit wordt de ecologische kwaliteit bepaald door de beoordeling van de overige relevante, stroomgebiedspecifieke, verontreinigende stoffen en de fysisch-chemische kwaliteit.

De fysisch-chemische waterkwaliteit wordt beoordeeld aan de hand van verschillende parameters: stikstof, fosfor, doorzicht, temperatuur, zuurstof, zuurgraad (pH) en chloride. Welke parameters worden beoordeeld, verschilt per watertype. Alleen wanneer alle relevante parameters aan de gestelde normen voldoen, wordt de fysisch-chemische kwaliteit als goed beoordeeld.

 

show-answer

Een goede waterkwaliteit is essentieel voor gezonde en veerkrachtige aquatische ecosystemen. Waterplanten, vissen, algen en andere organismen zijn afhankelijk van geschikte fysisch-chemische omstandigheden, zoals voldoende zuurstof, een passende temperatuur en beperkte concentraties voedingsstoffen. Wanneer deze balans verstoord raakt, neemt de biodiversiteit af en kan het ecosysteem ontwricht raken.

Vooral hoge concentraties stikstof en fosfor vormen een belangrijke bedreiging. Deze voedingsstoffen kunnen leiden tot overmatige groei van algen en waterplanten, wat zuurstoftekorten veroorzaakt en kan resulteren in vissterfte en veranderingen in de soortensamenstelling. Ook een stijgende watertemperatuur heeft negatieve effecten, omdat warmer water minder zuurstof kan bevatten en de ecologische balans verder onder druk zet.

Een afnemende waterkwaliteit heeft niet alleen gevolgen voor het waterleven, maar kan ook de veiligheid van drinkwaterbronnen beïnvloeden. Het verbeteren van de waterkwaliteit draagt daarom bij aan zowel het behoud van biodiversiteit als de bescherming van de menselijke gezondheid.

show-answer

Als het gaat om de kwaliteit van het oppervlaktewater scoort Nederland slecht in vergelijking met andere EU-lidstaten. De belangrijkste oorzaken voor de matige tot slechte waterkwaliteit in ons land zijn:

  • Vermesting door de nutriënten stikstof en fosfor. Deze zorgen voor algengroei in stilstaande wateren. Vermestende stoffen zijn voornamelijk afkomstig uit de landbouw, rioolwaterzuiveringsinstallaties en atmosferische depositie.

  • Droogte en piekneerslag: droogte en hevige neerslag kunnen de waterkwaliteit verslechteren. Bij lage waterstanden worden nutriënten minder verdund, terwijl hevige neerslag zorgt voor extra afspoeling naar het oppervlaktewater. Hierdoor kan de waterkwaliteit sterk verschillen tussen jaren.
  • Een onnatuurlijke inrichting van het watersysteem. De meeste beken zijn in de afgelopen eeuw gekanaliseerd en hebben een strakke oever met weinig natuurlijke habitats voor planten en dieren. De meeste meren en kanalen hebben een harde oever van steen, waardoor het oeverecosysteem nauwelijks tot ontwikkeling komt. Het waterpeil is meestal een vastgesteld peil, wat de natuurlijke dynamiek beperkt.

  • Versnippering door de aanwezigheid van gemalen en stuwen. Hierdoor kunnen vissen nauwelijks migreren.

  • Bestrijdingsmiddelen zorgen voor sterfte van waterleven. Vooral door piekbelasting kan een grote sterfte van macrofauna optreden.

  • Ook de stijgende watertemperatuur vormt een aandachtspunt. In onder meer de grote rivieren en beken is de watertemperatuur de afgelopen decennia toegenomen.

Hoe wordt de waterkwaliteit gemeten?

De beoordeling van waterkwaliteit is onderdeel van de KRW-evaluatie, zoals vastgelegd door de Europese Commissie in Directive 2000/60/EC. Voor het beoordelen van de waterkwaliteit wordt enerzijds gekeken naar de toestand van het waterleven (vissen, macrofauna, waterplanten en algen) en anderzijds naar fysisch-chemische factoren als stikstof, fosfor, zuurstof, temperatuur, zuurgraad (pH), chloride en doorzicht. Alle gegevens zijn afkomstig uit het Waterkwaliteitsportaal.

Dit laten we zien in de volgende indicatoren

Indicator 3a: Biologische kwaliteit van oppervlaktewater

Indicator 3b: Fysisch-chemische kwaliteit van oppervlaktewater

Indicator 3a: Biologische kwaliteit van oppervlaktewater

De biologische kwaliteit van oppervlaktewater – vastgelegd in maatlatten – is het belangrijkste onderdeel van de Kaderrichtlijn Water (KRW)-beoordeling van de ecologische toestand en is een goede indicator voor de staat van het waterleven.

De doelstelling voor 2030

In 2027 moeten volgens EU-wetgeving alle Nederlandse oppervlaktewateren aan de KRW-normen voor ecologische en chemische waterkwaliteit voldoen. Dit doel ligt dus wettelijk drie jaar eerder dan 2030.

De biologische kwaliteit van het oppervlaktewater is in 103 van de 741 KRW-waterlichamen goed. In alle andere waterlichamen is de biologische waterkwaliteit onvoldoende. De biologische waterkwaliteit lijkt wel langzaam te verbeteren. In 2024 had 15% van de waterlichamen een goede kwaliteit, terwijl dat in 2009 slechts 3% was. Uit langdurige trendreeksen van de kwaliteit van macrofauna en waterplanten blijkt dat in de laatste dertig jaar de kwaliteit gemiddeld met 0,07 (op een schaal van 0 tot 1) is verbeterd.  

Op de website van CLO is meer informatie te vinden over de Europese Kaderrichtlijn Water, de waterkwaliteit en de fysisch-chemische waterkwaliteit.

Het stoplicht staat op oranje omdat er een (geringe) verbetering zichtbaar is in 2024 ten opzichte van 2021. Er zijn extra inspanningen nodig om het KRW-doel voor biologische waterkwaliteit in 2027 te behalen. 

Indicator 3b: Fysisch-chemische kwaliteit van oppervlaktewater

De fysisch-chemische omstandigheden bepalen in belangrijke mate of waterplanten, vissen en andere waterorganismen zich goed kunnen ontwikkelen. Een goede fysisch-chemische kwaliteit vormt daarom een belangrijke randvoorwaarde voor een gezond en veerkrachtig watersysteem.

Wanneer de kwaliteit onvoldoende is, kunnen ecosystemen verstoord raken. Te hoge concentraties stikstof en fosfor kunnen leiden tot algenbloei, zuurstoftekorten en vissterfte. Ook veranderingen in temperatuur, zuurstofgehalte en zuurgraad kunnen negatieve gevolgen hebben voor aquatische soorten en ecosystemen.

De doelstelling voor 2030

In 2027 moeten volgens EU-wetgeving alle Nederlandse oppervlaktewateren aan de KRW-normen voor ecologische en chemische waterkwaliteit voldoen. Dit doel ligt dus wettelijk drie jaar eerder dan 2030.

 

De fysisch-chemische kwaliteit van het Nederlandse oppervlaktewater is in ongeveer de helft van de waterlichamen goed. In de overige waterlichamen is de kwaliteit matig, ontoereikend of slecht. Vermesting door nutriënten is een van de belangrijkste oorzaken van deze onvoldoende kwaliteit. Vooral stikstof en fosfor overschrijden regelmatig de normen.

De belangrijkste oorzaken zijn:

  • Vermesting door stikstof en fosfor. Te hoge concentraties nutriënten veroorzaken algenbloei, zuurstoftekorten en verstoring van ecosystemen.

  • Uit- en afspoeling vanaf landbouwgronden. De landbouw is verantwoordelijk voor ongeveer 40% van de stikstofbelasting en 50% van de fosforbelasting van het oppervlaktewater.

  • Lozingen vanuit rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s), die bijdragen aan de belasting van het oppervlaktewater met stikstof en fosfor.

  • atmosferische depositie van stikstof en andere diffuse bronnen, zoals natuurgebieden, infrastructuur en grensoverschrijdende aanvoer van water.

  • Stijgende watertemperaturen, die kunnen leiden tot lagere zuurstofconcentraties en veranderingen in soortensamenstelling en ecosysteemfuncties.

  • Droogte en piekneerslag. Langdurige droogte en perioden van wateroverlast kunnen de waterkwaliteit verslechteren. Lage waterstanden zorgen voor hogere concentraties van nutriënten en verontreinigende stoffen, terwijl hevige neerslag extra afspoeling naar het oppervlaktewater veroorzaakt. Deze ontwikkelingen kunnen negatieve effecten op aquatische ecosystemen versterken. Dit kan sterk per jaar verschillen. 

Het stoplicht staat op oranje omdat er weliswaar verbetering zichtbaar is in 2024 ten opzichte van 2021, maar er nog extra inspanningen nodig zijn om het KRW-doel voor fysisch-chemische waterkwaliteit in 2027 te behalen. Hiervoor is vooral verdere vermindering van de aanvoer van nutriënten en andere belastende stoffen naar het oppervlaktewater noodzakelijk.

Maatregelen

Wat kunnen overheden, natuurorganisaties en bedrijven doen om de staat van het waterleven te verbeteren?

Overheden

Overheden

Overheden kunnen verschillende maatregelen nemen om de waterkwaliteit te verbeteren:      

  • Wet- en regelgeving: het vaststellen en handhaven van strikte waterkwaliteitsnormen is essentieel. Deze kunnen betrekking hebben op lozingen van industriële installaties, landbouwpraktijken en stedelijke afvoer, maar ook wettelijke bescherming van waterrijke gebieden, waterlopen en oevers.  

  • Bescherming: het beschermen van stroomgebieden, waterlopen en oevers en het inrichten van ecologische stapstenen en verbindingen in waterlopen en waterrijke gebieden. Behoud en herstel van natuurlijke vegetatie helpt water vast te houden, erosie te voorkomen en draagt bij aan een gezonde waterkwaliteit.

  • Landbouwpraktijken: het stimuleren van landbouwmethoden die minder schadelijk zijn voor de waterkwaliteit. Denk aan verminderd gebruik van meststoffen en pesticiden, het bevorderen van duurzame landbouwpraktijken en het realiseren van bufferstroken langs waterlopen.

  • Waterzuivering: het investeren in moderne zuiveringstechnologieën voor afvalwaterzuivering zodat een groter scala aan schadelijke stoffen en microplastics kan worden verwijderd.

  • Ontsnippering: het stimuleren van ontsnipperingsmaatregelen in watergangen waardoor waterfauna zich vrij kan verplaatsen door een stroomgebied, bijvoorbeeld door het verwijderen van barrières voor vismigratie. 

  • Bewustwording en educatie: voorlichtingscampagnes voor burgers en bedrijven over waterbehoud en -bescherming zijn belangrijk om het bewustzijn te vergroten. 

  • Monitoring en handhaving: het uitvoeren van controles op waterkwaliteit en handhaving van bestaande waterkwaliteitsnormen. Regelmatige monitoring maakt het mogelijk om snel te reageren op mogelijke verontreinigingsbronnen.

  • Interprovinciale en internationale samenwerking: voor waterlichamen die door meerdere provincies of landen stromen is een grensoverschrijdende aanpak van waterkwaliteitsverbetering nodig.

Natuurorganisaties

Natuurorganisaties

Natuurbeheerders en grondeigenaren kunnen uiteenlopende maatregelen nemen om de biologische waterkwaliteit van het oppervlaktewater te bevorderen:

  • Drukfactoren: het tegengaan van drukfactoren voor stroomgebieden, waterlopen en oevers. Hieronder vallen directe bedreigingen voor de waterkwaliteit zoals eutrofiëring door het uitspoelen van meststoffen en de neerslag of instroom van bestrijdingsmiddelen. Maar dit omvat ook vernattingsmaatregelen en het instellen van overgangszones rondom natuurgebieden waar water beschermd wordt en het waterpeil hoog genoeg wordt gehouden. Droogte heeft namelijk ook een negatief effect op de waterkwaliteit.

  • Natuurlijke vegetatie: behoud en herstel van natuurlijke vegetatie. Dit helpt water vast te houden, erosie te voorkomen en draagt bij aan een gezonde waterkwaliteit.

  • Ecologisch beheer: het beheer van sloten, beken, poelen, vennen en ander oppervlaktewater waarbij de (inheemse) flora en fauna centraal staat.

  • Samenwerkingsverband: samenwerking met gebiedspartners en overheden om schadelijke landbouwmethoden en andere ontwikkelingen aan te pakken.

  • Bewustwording en educatie: Voorlichtingscampagnes voor burgers en bedrijven over waterbehoud en -bescherming zijn belangrijk om het bewustzijn te vergroten. 

  • Monitoring: uitvoeren van controles op waterkwaliteit en gerichte maatregelen treffen wanneer de kwaliteit achteruitgaat. Hierbij kan ook burgermonitoring (citizen science) worden ingezet.

 

Bedrijven

Bedrijven

Bedrijven die een direct effect hebben op de waterkwaliteit, bijvoorbeeld door het lozen van afvalwater of het uitspoelen van schadelijke afvalstoffen (zoals pesticiden en PFAS) of nutriënten, kunnen verschillende maatregelen nemen ter verbetering van de biologische waterkwaliteit:     

  • Het uitfilteren van schadelijke stoffen voordat op het oppervlaktewater wordt geloosd.

  • Het uitfaseren van het gebruik van milieuschadelijke stoffen.

  • Het verminderen van de toepassing van chemische gewasbeschermingsmiddelen.

  • Het verminderen van gebruik van meststoffen.

  • Het hanteren van brede bufferstroken langs waterlopen waarin niet wordt gespoten of bemest.

  • De aanleg van natuurlijke oevers met moerasvegetatie die kan functioneren als een biologisch filter.

Bedrijven met een effect op het waterpeil kunnen het peilbeheer en/of de wateronttrekking zo inrichten dat droogte wordt voorkomen. Droogte kan namelijk leiden tot slechtere waterkwaliteit, verzilting, toename van invasieve soorten, ziekten en plagen, belemmering van de vismigratie en natuurbranden. Uiteraard kunnen bedrijven ook zelf waterbesparende maatregelen treffen om het watergebruik te verminderen.

Burgers

Burgers

Jij bent onmisbaar om te weten hoe het met het waterleven gaat. Daarom vragen veel natuurorganisaties om jouw hulp bij het in kaart brengen van het waterleven. Zo kun je helpen de kwaliteit van oevervegetatie in kaart te brengen; via De Vlinderstichting helpen met het tellen van libellen; onderzoeken wat voor waterdiertjes er in het water bij jou in de buurt leven; of RAVON helpen bij het tellen van amfibieën, reptielen en vissen. Als je op consistentere basis wilt helpen, sluit je dan aan bij een lokale werkgroep van RAVON.

Ons oppervlaktewater bevat te veel nutriënten en chemische bestrijdingsmiddelen. Ook burgers kunnen bijdragen aan het oplossen van dit probleem. Laat de natuur meewegen als je je stem uitbrengt bij verkiezingen voor het waterschap, Provinciale Staten en de Gemeenteraad. Ook in consumptie kun je bijdragen: eet bijvoorbeeld wat vaker plantaardig, en koop lokaal en biologisch geproduceerd voedsel.