Het afschaffen van schadelijke subsidies zal een grote winst opleveren voor de kwaliteit van milieu en natuur. Het vormt daarmee een randvoorwaarde voor het herstel en de verbetering van de biodiversiteit.
Over schadelijke subsidies
Onder schadelijke subsidies verstaan we de financiële overheidssteun aan industrieën of activiteiten die schade toebrengen aan natuur en milieu. Deze subsidies kunnen verschillende vormen aannemen, zoals belastingvoordelen, rechtstreekse betalingen, garanties op leningen, prijsondersteuning of wettelijke vrijstellingen. Schadelijke subsidies zijn bijvoorbeeld belastingvoordelen gericht op vervuilende industrie, of directe inkomenssteun aan landbouwbedrijven die grote hoeveelheden water, pesticiden en kunstmest gebruiken.
Ook gaat het in Nederland om subsidies voor de intensieve veehouderij die grote hoeveelheden ammoniak uitstoot. Dit leidt onder andere tot bodemdegradatie, verontreiniging van grond- en oppervlaktewater en verlies aan biodiversiteit.
Naast het opvoeren van de investeringen in natuur (zie ook Doel 12) is het minstens zo belangrijk om subsidies die schade veroorzaken aan natuur en milieu af te schaffen. Het gaat daarbij om aanzienlijke bedragen. Zo bedroegen in 2024 de nationale fossiele subsidies en fiscale voordelen 28,5 miljard euro.
Het afschaffen van subsidies en belastingvoordelen die indirect schade toebrengen aan de natuur en het milieu zal grote winst opleveren omdat die subsidies vaak verband houden met de achteruitgang van de milieukwaliteit; denk aan stikstofuitstoot, waterverontreiniging en verdroging door te diepe ontwatering. Het afbouwen van natuurschadelijke subsidies is een van de doelen uit het mondiale Biodiversiteitsverdrag (CBD).
Er is een schadelijk effect op de biodiversiteit wanneer bijvoorbeeld de leefomgeving van dieren en planten wordt verstoord, als klimaatverandering wordt versneld door de uitstoot van broeikasgassen, of als het milieu verslechtert door te veel mest en gewasbeschermingsmiddelen. Het kan bijvoorbeeld gaan om subsidies voor blijvend grasland, borgstelling die wordt gebruikt voor de uitbreiding van varkensstallen, of subsidies die worden gebruikt voor biobrandstoffen die een negatieve impact hebben op de natuur in binnen- en buitenland.
Nederland heeft zich al in 2011 verbonden aan de internationale CBD-afspraak om subsidies die schade kunnen veroorzaken aan natuur en biodiversiteit aan te passen, te vergroenen of af te bouwen. De afspraken zijn eind 2022 uitgebreid op de biodiversiteitsconferentie van de Verenigde Naties in Montreal (COP15). Uiterlijk in 2025 moet Nederland alle regelingen tegen het licht houden. In 2030 moeten de subsidieregelingen natuur, milieu en biodiversiteit stimuleren in plaats van verslechteren.
Hoe kun je de omvang van schadelijke subsidies meten?
Subsidies worden verstrekt door de rijksoverheid, provincies en gemeenten. Om de omvang van mogelijk natuurschadelijke subsidies te bepalen, zijn drie stappen nodig. De eerste stap is het in kaart brengen van subsidies die mogelijk een schadelijk effect hebben op de natuur. Vervolgens wordt onderzocht wat de daadwerkelijke effecten van deze subsidies in de praktijk zijn, aangezien niet alle subsidies worden gebruikt voor activiteiten die schadelijk zijn voor de natuur. De derde stap bestaat uit het vaststellen van het totale subsidiebedrag dat daadwerkelijk terecht komt bij schadelijke activiteiten.
Een analyse van subsidies en fiscale regelingen op rijksniveau is uitgevoerd door WUR, CE Delft en Naturalis Biodiversity Center en gepubliceerd in 2026. Daarbij zijn regelingen onderzocht van vijf ministeries: Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN), Infrastructuur en Waterstaat (IenW), Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO), Klimaat en Groene Groei (KGG) en Financiën (FIN).
De gehanteerde methodiek is gebaseerd op een deskundigenbeoordeling, waarbij experts de mogelijke effecten van subsidies op biodiversiteit classificeren. Daarbij is gekeken naar de manier waarop subsidies economische activiteiten beïnvloeden en welke gevolgen dit heeft voor vijf belangrijke oorzaken van biodiversiteitsverlies: veranderingen in landgebruik, het gebruik van natuurlijke hulpbronnen, klimaatverandering, vervuiling en invasieve soorten. Op basis van deze beoordeling is vastgesteld of een subsidie naar verwachting een positief, negatief of neutraal effect heeft op de biodiversiteit.
In de analyse zijn uitsluitend financiële en fiscale instrumenten van de rijksoverheid meegenomen. Andere beleidsinstrumenten, zoals overheidsinkoop en regulering, zijn buiten beschouwing gelaten.
De beoordeling omvat niet alleen subsidies die rechtstreeks aan bedrijven of consumenten worden verstrekt, maar ook belastingvoordelen en andere regelingen waarbij de overheid inkomsten misloopt of financiële risico's overneemt. Alleen regelingen met een budget van ten minste 5 miljoen euro en een looptijd tot minimaal 2028 zijn in de analyse opgenomen.
Dit laten we zien in de volgende indicator
Indicator 13: Omvang schadelijke subsidies
Indicator 13: Omvang schadelijke subsidies
De totale jaarlijkse omvang van subsidies, belastingvoordelen en fiscale regelingen van de Rijksoverheid met mogelijk schadelijke effecten op de biodiversiteit in Nederland en daarbuiten.
De doelstelling voor 2030
In 2030 heeft de Nederlandse regering subsidies die schadelijk zijn voor biodiversiteit afgeschaft, afgebouwd of hervormd.
Uit de analyse blijkt dat subsidies die specifiek gericht zijn op natuurbeheer en natuurherstel een positief effect hebben op biodiversiteit. Veel andere subsidies en belastingregelingen hebben echter een gemengd of negatief effect.
Van de 102 onderzochte regelingen kregen er 14 de beoordeling Neutraal. Bij deze subsidies zijn de effecten op biodiversiteit afwezig, verwaarloosbaar of zeer beperkt. Het gaat om een bedrag van 16,6 miljard euro.
Negentien regelingen werden als Positief beoordeeld, omdat ze een positief effect hebben op biodiversiteit. Daarnaast zijn 28 regelingen beoordeeld als Gemengd, overwegend positief. Deze hebben zowel positieve als negatieve of onbekende effecten, maar per saldo overheersen de positieve effecten. Voor beide categorieën samen gaat om een totaalbedrag van 3,9 miljard euro.
Negentien subsidies kregen de beoordeling Negatief, omdat zij een nadelig effect hebben op biodiversiteit. Zeven subsidies zijn beoordeeld als Gemengd, overwegend negatief. In totaal gaat het om een bedrag van ruim 11 miljard euro.
Acht subsidies kregen de beoordeling Gemengd. Dat betekent dat zij zowel positieve als negatieve effecten op biodiversiteit hebben maar dat niet te zeggen valt of het positieve of negatieve effect zwaarder weegt. Voor zeven subsidies konden de experts geen gezamenlijk oordeel vormen. Deze zijn daarom ingedeeld in de categorie Geen consensus.
Het stoplicht voor deze indicator staat op rood aangezien de omvang van schadelijke subsidies nog te ver afligt van het 2030-doel om alle schadelijke subsidies te elimineren.
Maatregelen
Wat kunnen overheden, natuurorganisaties en bedrijven doen om schadelijke subsidies af te schaffen?
Overheden
De overheid is verantwoordelijk voor het verdelen van zowel Europese als nationale subsidies. De volgende stappen zijn nodig om de schadelijke subsidies af te schaffen en de positieve subsidies te bevorderen:
- vaststellen van criteria voor schadelijke en positieve subsidies (voor biodiversiteit);
- in kaart brengen van schadelijke subsidies;
- stoppen met het verlenen van schadelijke subsidies en versterken van de subsidies met een positief effect op de natuur.
Natuurorganisaties
Natuurorganisaties kunnen de overheid adviseren over de beste manier voor afschaffing van schadelijke subsidies. Daarnaast kunnen zij helpen bij het in kaart brengen van deze subsidies en de daadwerkelijke effecten daarvan op de natuur.
Bedrijven
Bedrijven kunnen zich sterk maken voor het ombuigen van subsidiebeleid- en praktijk zodat herstel van natuur en biodiversiteit wordt bevorderd (als speerpunt van hun maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO)). De krachten bundelen in vertegenwoordigende organisaties en platforms, bijvoorbeeld BoerenNatuur en MVO Nederland, kan daarbij helpen.
Burgers
Het afschaffen van subsidies moet uiteindelijk vanuit de politiek besloten worden. Maar als burger kun je hier zeker invloed op uitoefenen. Ons stemgedrag bij verkiezingen bepaalt bijvoorbeeld voor een belangrijk deel hoe voortvarend dit probleem in de politiek wordt aangepakt. Om meer te weten te komen over schadelijke subsidies in de landbouw, zie dit rapport. Volgens onderzoek van de RVO uit 2023 gaat dit om flinke bedragen, mogelijk zelfs 1 miljard per jaar.
Net als bij doel 12, kun je ook hier invloed uitoefenen via je eigen beleggingen op de beurs of via de beleggingen van je bank, je pensioenfonds of verzekeraars. Kies voor partijen die beleggen in duurzame bedrijven zonder negatieve impact op natuur en milieu.
